✈️ विमानातील ब्लॅक बॉक्स : रचना, कार्यपद्धती आणि महत्त्व

विमान प्रवास हा आजच्या काळातील सर्वात सुरक्षित प्रवास प्रकार मानला जातो. तरीही, क्वचित प्रसंगी घडणारे विमान अपघात संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतात. अशा दुर्घटनांनंतर “अपघात नेमका का झाला?” हा प्रश्न सर्वप्रथम उपस्थित होतो. या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी जे उपकरण सर्वाधिक उपयुक्त ठरते, ते म्हणजे विमानातील ब्लॅक बॉक्स हा ब्लॅक बॉक्स अपघाताचा मौन साक्षीदार असतो.

🔶 ब्लॅक बॉक्स म्हणजे नेमके काय?

ब्लॅक बॉक्स हा विमानामधील एक अत्यंत महत्त्वाचा डेटा रेकॉर्डिंग यंत्रभाग आहे. नावात “ब्लॅक” असले तरी तो प्रत्यक्षात **चमकदार नारिंगी रंगाचा** असतो, जेणेकरून अपघातानंतर तो पटकन दिसून यावा. विमान उड्डाण सुरू झाल्यापासून ते उतरण्यापर्यंत घडणाऱ्या प्रत्येक तांत्रिक आणि मानवी क्रियेची नोंद या बॉक्समध्ये होत राहते.

 🧩 ब्लॅक बॉक्सचे मुख्य घटक

प्रत्येक व्यावसायिक विमानात साधारणतः दोन स्वतंत्र ब्लॅक बॉक्स असतात. हे दोन्ही एकमेकांना पूरक माहिती देतात.

 1️⃣ फ्लाइट डेटा रेकॉर्डर (FDR)

फ्लाइट डेटा रेकॉर्डर विमानाच्या हालचालींशी संबंधित तांत्रिक माहिती संग्रहित करतो. त्यामध्ये पुढील बाबी समाविष्ट असतात :

* विमानाचा वेग व दिशा

* उड्डाणाची उंची

* इंजिनची कार्यक्षमता

* ब्रेक, पंख व नियंत्रण प्रणालींची स्थिती

* इंधनाचा वापर

हा डेटा साधारणपणे **शेवटच्या 20 ते 25 तासांपर्यंत** जतन केला जातो.

 2️⃣ कॉकपिट व्हॉईस रेकॉर्डर (CVR)

कॉकपिट व्हॉईस रेकॉर्डर पायलट कॅबिनमधील ध्वनी टिपतो. यामध्ये : 

* पायलट व सह-पायलटमधील संभाषण

* एअर ट्रॅफिक कंट्रोलशी संवाद

* चेतावणी अलार्म

* कॉकपिटमधील पार्श्वभूमी आवाज

हा रेकॉर्डर शेवटच्या 2 तासांचा ऑडिओ डेटा सुरक्षित ठेवतो.

⚙️ ब्लॅक बॉक्स कसा कार्य करतो?

विमानातील विविध सेन्सर्स सतत माहिती गोळा करत असतात. ही माहिती इलेक्ट्रॉनिक सिग्नल्सद्वारे ब्लॅक बॉक्सकडे पाठवली जाते. ब्लॅक बॉक्समधील सॉलिड-स्टेट मेमरी चिप्स या डेटाचे सुरक्षित संचयन करतात. विशेष म्हणजे, अपघाताच्या क्षणी वीजपुरवठा खंडित झाला तरी **आधी साठवलेला डेटा नष्ट होत नाही**. त्यामुळे तपास यंत्रणेला अचूक विश्लेषण करता येते.

🔥 ब्लॅक बॉक्स इतका मजबूत का असतो?

ब्लॅक बॉक्सची रचना अत्यंत कठीण परिस्थिती लक्षात घेऊन केली जाते. तो पुढील संकटांना सहज तोंड देऊ शकतो :

* 🔥 1000°C पेक्षा जास्त तापमान सहन करण्याची क्षमता

* 💥 तीव्र धक्के व दाब झेलण्याची ताकद

* 🌊 खोल समुद्रात हजारो मीटर खोल टिकण्याची क्षमता

* ⏱️ पाण्यात पडल्यावर 30 दिवस सतत सिग्नल देणारा अंडरवॉटर लोकेटर

 🌊 समुद्रात पडलेला ब्लॅक बॉक्स कसा सापडतो?

जर विमान समुद्रात कोसळले, तर ब्लॅक बॉक्समधील **Underwater Locator Beacon** सक्रिय होतो. हा उपकरण पाण्यात विशिष्ट ध्वनी सिग्नल प्रसारित करतो. शोध पथके सोनार प्रणालीच्या मदतीने या सिग्नलचा मागोवा घेत ब्लॅक बॉक्स शोधून काढतात.

 🔍 ब्लॅक बॉक्सचा वापर कशासाठी केला जातो?

ब्लॅक बॉक्समधील माहिती खालील कारणांसाठी अत्यंत उपयुक्त ठरते :

* अपघाताचे मूळ कारण शोधणे

* मानवी चूक की तांत्रिक बिघाड हे ठरवणे

* भविष्यातील विमान सुरक्षेत सुधारणा करणे

* नवीन विमान रचना व प्रशिक्षण पद्धती विकसित करणे

 ब्लॅक बॉक्स सर्वांसाठी खुले का केले जात नाही?

ब्लॅक बॉक्सचा डेटा अत्यंत संवेदनशील असतो. तो सार्वजनिक केला तर :

* तपास प्रक्रियेवर परिणाम होऊ शकतो

* चुकीचे निष्कर्ष पसरू शकतात

* वैमानिक व संबंधित व्यक्तींची गोपनीयता धोक्यात येऊ शकते म्हणूनच हा डेटा केवळ अधिकृत तपास संस्थांसाठीच वापरात आणला जातो.

 बॉक्स ही केवळ एक यांत्रिक उपकरण नसून, ती विमान सुरक्षेची कणा आहे. अपघातानंतरही सत्य समोर आणण्याचे काम तो निःशब्दपणे करतो. त्यामुळेच आधुनिक विमानवाहतुकीत ब्लॅक बॉक्सचे स्थान अतिशय मोलाचे आहे.